NAİMÂ
Nâimâ, ilk resmî vak’anüvis ve Osmanlı tarihçileri arasında en ünlü kiÅŸidir. 1652 yılında Halep’te doÄŸdu, Babası. Halep eÅŸrafındandı. Ä°lk öğrenimini orada tamamlayan Nâimâ, genç yaÅŸta Ä°stanbul’a geldi. Yüksek öğrenim gördü ve Dîvan Kalemi’nde memur olarak hayata atıldı. Sonra hayatı birçok memurluklarda geçti. Dîvan MektupçuluÄŸu, BaÅŸmuhasebecilik vesaire yaptı. Nâimâ memurluk hayatında bazen yükselip bolluÄŸa kavuÅŸtu, bazen atılıp sıkıntı çekti. Bir aralık Alanya ve Bursa’ya da sürüldü. Çorlu’lu Ali PaÅŸa onu Mora seferine beraber götürdü. Nâimâ, 1715 yılında Patras’da muhasebeci iken 63 yaşında öldü ve bu kasabada bulunan bir caminin bahçesine gömüldü.
Osmanlı Tarihi’nde resmî olarak ilk vak’anüvis olan Mustafa Naimâ Efendi, ilk öğrenimini doÄŸduÄŸu ÅŸehir olan Halep’te tamamladıktan sonra, genç yaÅŸta Ä°stanbul’a geldi. Küçüklüğünden beri okuyup yazmaya, özellikle tarihe ve edebiyata büyük merakı vardı. Ä°stanbul’da Enderun’a devam etti. Sonra, Dîvan katipliÄŸinde görev aldı.
Pırıl pırıl zekâsı, titiz çalışmasıyla kendini kısa zamanda gösteren Nâimâ, Kalaylı Koz Ahmet PaÅŸa’nın Dîvan EfendiliÄŸi’ne yükseldi. Daha sonra, ilim ve sanat adamlarını korumakla tanınmış Amcazade Hüseyin PaÅŸa’nın hizmetine girdi. Ä°ÅŸte, Nâimâ’yı Nâimâ yapan o ciddi çalışmalar, Hüseyin PaÅŸa’nın yanındayken baÅŸladı. Amcazade Hüseyin PaÅŸa, Nâimâ’nın mükemmel tarih bilgisini öğrenince, ona önemli bir görev verdi. PaÅŸanın kütüphanesinde, Şârihu’l-Menârzade Ahmet Efendi’nin yazdığı, fakat henüz düzene konulmamış, müsvedde halinde bir tarih kitabı vardı. Bu kitap, 1591 ila 1659 yılları arasındaki olayları naklediyordu.
Hüseyin PaÅŸa, bu kitabın derlenip toplanması ve yeniden kaleme alınması iÅŸini Nâimâ’ya verdi. Nâimâ, çalışmalarını çok sıkı tuttu. ÇeÅŸitli kaynaklara dayandı, Uzun araÅŸtırmalar yaptı ve kitabın daha ilk bölümlerini henüz tamamlarken Hüseyin PaÅŸa’nın büyük takdirini kazandı.
Bu eser tamamlandığı zaman, artık eski müsveddelerle ilgisi kalmamış, baÅŸtan baÅŸa Nâimâ’nın araÅŸtırması ve usta kaleminin bir ifadesi olmuÅŸtu, Bu yüzden büyük eser NaimâTarihi olarak bilinir. Nâimâ Tarihi’ne konu olan yıllar, Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nun en düşkün zamanlarına rastlar. Nâimâ, canlı ve zarif uslubuyla o yılları önümüze sererken, sadece tarihçiliÄŸindeki ustalığı deÄŸil, yazarlığındaki kudreti de ortaya koymuÅŸtur.
Osmanlı tarihçileri, genellikle saray dahilinde cereyan eden olaylara pek nüfuz imkânını bulamadıkları ve kulaktan kulaÄŸa bir ÅŸeyler duysalar bile, hayatlarından korktukları için, olayları aktarmada yüzeysel kalmışlardır. Oysa, Nâimâ cesaretle davranmış, hatta III. Ahmet’in, tahta geçer geçmez 19 erkek kardeÅŸini nasıl idam ettirdiÄŸini bile açık açık anlatmıştır:
“PadiÅŸah-ı Cihanpenah’ın biraderi olan on dokuz nefer ÅŸehzade-i bî-günah, nizam-ı alem için, kemend-i cânistan ile şüheda zirvesine ilhak edilirlerken, yetiÅŸkin olmayanların, annelerinin kucağından alınıp canlarına kıyılmasını harem-i hümayun vaveyla ve göz yaÅŸlarına gark olarak seyreylemiÅŸtir…”
Ä°stanbul halkı da bu facianın üzüntü ve ızdırabını çekmiÅŸtir. Åžehzadelerin en büyüğü Mustafa’nın son anında ÅŸu beyti söylemiÅŸ olduÄŸunu da, Nâimâ, eserinde rahatça nakleder:
Nâsiyemde kâtib-i kudret ne yazdı bilmedüm
Âh, kim bu gülşen-i alemde herkiz gülmedüm.
Naimâ Tarihi’nin bir baÅŸka bölümünde, Sultan III. Mehmet’in korkaklığı anlatılmıştır. Nâimâ ‘dan öğrendiÄŸimiz olay ÅŸudur: PadiÅŸah III. Mehmet zorla sefere çıkarılmış ve Osmanlı Ordusu, Hasova mevkiinde durmuÅŸtu. Tarihe, Hasova Zaferi olarak geçecek olan savaÅŸtan önce, padiÅŸahın, Sadrazam Damat Ä°brahim PaÅŸa’ya gönderdiÄŸi tezkire pek yüz kızartıcı oldu:
“Sen ki lalamsın, burda muharebe içün seni serdar idüp, ben buradan Ä°stanbul’a revân olsam olmaz mı?..”
Nâimâ, tarih yazışına yepyeni bir stil getirmiÅŸtir. Onun renkli ve çekici bir üslûbu vardı. Olayları, bunları doÄŸuran sosyal çevre ile beraber görüp anlattı. Halkın ve memleketin bu devirdeki hayatı Nâimâ’nın eserinde canlandı. PadiÅŸah ve vezirlerin eksik yönlerini, hatalarını güçlü bir ifade tarzıyla yazdı ve eleÅŸtirdi.
Nâimâ, tarih olaylarının ve bunları meydana getiren şahısların iç dünyalarına da sızarak yepyeni bir tarih edebiyatı ve sanatı ortaya koydu. Bu eser tarih edebiyatımızın en değerli eserlerinden biridir.
Nâimâ’nın bu düzenli eserini ilk kez Ä°brahim Müteferrika iki cilt olarak bastı. Daha sonra eser altı cilt olarak yeniden yayınlandı. Nâimâ Tarihi, Osmanlı tarihleri içinde önde gelen tarih kitaplarından biridir.
Nâimâ, devlet görevinde, Anadolu MuhasebeciliÄŸi’ne kadar yükseldi, fakat haksızlığa karşı göz yummadığı ve devrin ileri gelenleri hakkında tenkit edici sözler söylediÄŸi için 1706 yılında Hanya’ya sürüldü.
EÅŸinin talebi üzerine, sürgün yeri Bursa olarak deÄŸiÅŸtirildi. Sürgünde, çok sıkıntılı günler geçirdi. Koca bir yıl çekmediÄŸi çile kalmayan Nâimâ, nihayet Çorlulu Ali PaÅŸa’nın izniyle Ä°stanbul’a geldi. Tekrar devlet hizmetine alındı. Hatta Çorlulu Ali PaÅŸa, onun gönlünü almak için Mora seferine beraberinde götürdü.
Ancak bu sefer sırasında da tok sözlülüğünün cezasını çeken Nâimâ’ya, bir kısım görevlerinden el çektirildi. Haksız ve yersiz muamelelere maruz kaldı. Mora’nın Patras kasabasında muhasebeci olarak görevlendirildi. Nâimâ 63 yaşında iken, Patras’ta öldü. Patras’ta bulunan tek caminin avlusuna gömüldü. Bir süre sonra ne o cami kaldı, ne de Nâimâ’nın mezarı…
